KARIERA PIOSENKI

Wielokrotnie też możemy spotkać się z wykorzystywaniem (zwłaszcza w kronice i telewizji) różnych charakterystycznych fragmentów muzyki filmowej. Przeważnie jednak powtórzenie znanego motywu filmowego daje efekt groteski czy żartu i w takim charakterze pojawia się on najczęściej. Zawrotna kariera piosenki z Pożegnań Hasa sprawiła, że późniejsze filmy wracają do niej, już nie jako piosenki wprawdzie, lecz cytując wybrane krótkie moty­wy dla jakichś specjalnych celów. I tak sam Has wplata mo­tyw z Pożegnań do filmu Rozstania w scenie przygotowań dziewcząt do zabawy. Także w filmie Zuzanna i chłopcy poja­wia się krótki cytat mający odcień groteskowy.

INTELEKTUALNA ROLA

Intelektualna rola cytatu muzycznego może być elementem zarówno wzbogacającym percepcję, jak też i decydującym 0    jej właściwym charakterze. W Pociągach pod specjalnym nadzorem Menzla pojawianie się muzyki Dvoraka symboli* żuje siłę narodowego ducha, przypomina o podskórnym nur­cie walki z okupantem. Reżyser nie unika zestawień ostrych 1    szokujących, które miejscami niosą efekt komiczny (wyzwo­lenie bohatera z kompleksu seksualnego i zwycięski finał sym­fonii),’, podkreślają one bowiem dwa plany filmu: nudę i ob­skurantyzm zapomnianej stacyjki oraz patriotyzm i heroiczną gotowość do czynu zwykłych, małych ludzi.

EKSPONOWANIE W CZOŁÓWCE

Eksponowana w czołówce, gdzie Cloerec zinstrumentował ją na wzór opery werystycznej, zapowiada charakter filmu. Typ instrumentacji wskazuje na tragizm, charakter melodii (dość banalna, smętna piosenka) kojarzy się z melodramatem. W je­dnej ze scen piosenkę tę nuci bohaterka filmu, gdy wraz z ukochanym jedzie łódkę. Są to pierwsze ich wspólne chwile po spędzeniu miłosnej nocy. Są szczęśliwi i zarazem smutni, miłość ich niesie bowiem dramatyczne komplikacje. Melodia koresponduje z nastrojem chwili. Ale zarazem ta sama melo­dia towarzyszy ostatniemu spotkaniu pełnych udręki kochan­ków, które przebiega . w nastroju tragicznym.

WYJĄTKOWA POZYCJA

Filmem zajmującym wyjątkową pozycję i wykorzystującym muzykę Bacha w.niezwykły sposób są Organy Stefana Uhera. Dla filmu równie ważnym faktem jest to, iż bohater jest pol­skim uciekinierem znajdującym schronienie w słowackim klasztorze, jak i to, że jest on wybitnie utalentowanym mu­zykiem. Główny konflikt filmu to konflikt między dwoma organistami, stąd przejawia się on w muzyce, a ściślej w technice gry orga­nowej.Muzyka Bacha gra tutaj rolę symbolu — wyraża ideę wielkości i nieskończoności skontrastowaną z małością i plaskością rze­czywistego świata — niemrawego miasteczka prowincjonalne­go w tzw. „państwie słowackim” w latach II wojny światowej.

ZA REŻYSEREM

Przytoczę za reżyserem fragmenty analizy muzycznej Żywota Mateusza, wybierając te punkty, wzdłuż których bie­gnie główna linia.: Leszczyński nazwał ją linią dojrzewającej u Mateusza myśli o śmierci. „Mateusz wchodzi na pomost i zostaje «uderzony» mu­zyką. ‘ Muzyka w tym miejscu jest odpowiednikiem zdania scenopisowego: «Wtem zaszła rzecz nieoczekiwana — ogarnęło go nagłe przeczucie czegoś nadzwyczajnego*.W czasie zdjęć użyty był play-back i aktor poruszał się ryt­micznie w takt muzyki. W trakcie jednak późniejszej synchro­nizacji muzyka została wysunięta o kilka klatek do przodu, tak by powstało wrażenie: najpierw stan psychiczny, a potem reakcja fizyczna.

EMOCJONALIZM MUZYKI

Emocjonalizm muzyki Corellego ujęty w surowe rygory for­my stwarzał ten efekt dystansu, dla którego twórcy tak chętnie sięgają do muzyki XVII wieku. Prostota i klarowność muzyki sugerowały podobne rozwiązanie warstwy wizualnej. Leszczyń­ski stosuje frontalne ustawienie kamery i ogranicza jej ruchy do najprostszych: najazdu, odjazdu i jazdy równoległej. W* Żywocie Mateusza muzyka pojawia się szesnaście razy, ale powracają w niej tylko cztery wybrane epizody koncertu Corel­lego.

OBOK FILMU

W niektórych przypadkach, jak np. w Złotej karocy Renoira z muzyką VivaIdiego, muzyka ta ma-jeszcze dodatkową funkcję, a mianowicie oddaje charakter i koloryt epoki; Nie zawsze jednak muzyka adaptowana jest muzyką „obok fil­mu”, lecz także może doskonale z nim współgrać. W Kochan­kach Maile posłużył się kwartetem Brahmsa, wychodząc od realistycznego pretekstu. Bohaterka wstaje w nocy, by wyłą­czyć płytę z tym właśnie utworem, i przypadkiem spotyka swego przyszłego kochanka. Gdy udają się do ogrodu, towa­rzyszą im dźwięki muzyki Brahmsa znakomicie współgrające z nastrojem miłosnej nocy.